در ماه‌های اخیر ۱۴۰۴ بسیاری از کارخانه‌های لبنی کشور با کمبود محسوس شیر خام مواجه شدند. این موضوع نه‌ تنها زنجیره تولید محصولات لبنی را تحت فشار قرار داد، بلکه نگرانی‌هایی درباره آینده صنعت دامپروری ایجاد کرد.

1. افزایش شدید هزینه‌های خوراک دام

خوراک دام شامل ذرت، سویا و جو، بنیاد اصلی تولید شیر است. در پاییز ۱۴۰۴ این نهاده‌ها با افزایش قیمت ۲۰ تا ۴۵ درصدی مواجه شدند. علت‌های اصلی:

• تأخیر در تخصیص ارز و واردات نهاده‌ها.
• افزایش قیمت جهانی دانه‌های روغنی.
• کاهش تولید علوفه داخلی به دلیل خشکسالی.

این افزایش هزینه‌ها باعث شد بسیاری از دامداران جیره دام را کاهش داده یا از خوراک بی‌کیفیت استفاده کنند؛ در نتیجه تولید شیر کاهش یافت.

2. کاهش توان مالی دامداران و فروش دام مولد

با ثابت ماندن نرخ خرید شیر خام و افزایش هزینه تولید، بسیاری از دامداران دچار زیان عملیاتی شدند. به‌دلیل فشار مالی:

• بخشی از دامداران مجبور به فروش دام‌های مولد خود شدند.
• در برخی مناطق، دام مولد به دلیل هزینه‌های سنگین نگهداری روانه کشتارگاه شد.

این موضوع در گزارش‌های اتحادیه دامداران کشور نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش تولید شیر ذکر شده است.

3. تأخیر در پرداخت مطالبات دامداران

بخشی از کارخانه‌های لبنی به دلیل مشکلات نقدینگی، پرداخت مطالبات دامداران را با ۴۵ تا ۶۰ روز تأخیر انجام دادند. عدم دریافت به‌موقع پول شیر باعث شد دامدار:

• نتواند خوراک دام را تأمین کند.
• مجبور شود تعداد دام را کاهش دهد.

این چرخه معیوب به‌صورت مستقیم بر حجم شیر ورودی به صنایع لبنی اثر گذاشت.

4. افزایش صادرات شیرخشک و فرآورده‌های لبنی

با توجه به افزایش نرخ ارز و بازارهای صادراتی، میزان صادرات شیر خشک و برخی محصولات لبنی افزایش یافت. افزایش صادرات به معنای:

• افزایش تقاضای صنایع برای شیر خام.
• رقابت بیشتر میان کارخانه‌ها برای خرید شیر.

در شرایطی که تولید کاهش یافته بود، این عامل کمبود شیر خام را تشدید کرد.

5. کاهش طبیعی تولید شیر همزمان با فصل سرد

ورود به فصل پاییز معمولاً همراه با کاهش طبیعی تولید شیر است؛ زیرا:

• مصرف انرژی دام برای گرمایش بدن افزایش می‌یابد.
• کیفیت علوفه کاهش پیدا می‌کند.

اما در سال ۱۴۰۴ به دلیل مشکلات تغذیه‌ای و کمبود نهاده‌ها، این کاهش شدیدتر از حد معمول بود.

6. خشکسالی و کاهش علوفه در مناطق مختلف کشور

خشکسالی و کمبود آب در استان‌های خراسان، اصفهان، کرمان و فارس باعث شد:

• تولید علوفه‌هایی مانند یونجه و ذرت علوفه‌ای کاهش یابد.
• برخی دامداران مجبور به فروش دام یا کاهش تولید شوند.

این امر فشار مضاعفی بر تولید شیر کشور وارد کرد.

7. بیماری تب برفکی و تأثیر آن بر گله‌های شیری

در پاییز ۱۴۰۴ گزارش‌هایی از افزایش موارد ابتلا به تب برفکی (FMD) در برخی گله‌های کشور منتشر شد. این بیماری ویروسی باعث:

• کاهش شدید اشتها و مصرف خوراک دام.
• افت تولید شیر به‌دلیل تب و التهاب سم.
• حذف اضطراری برخی دام‌های بیمار.

اگرچه این موج تب برفکی گسترده نبود، اما در مناطق درگیر، تولید شیر ۱۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافت و بر کمبود شیر خام اثرگذار شد.

8. سیاست‌های قیمت‌گذاری دستوری

عدم افزایش نرخ مصوب شیر خام در حالی که هزینه‌های تولید رشد چشمگیر داشت، باعث شد دامداران انگیزه‌ای برای افزایش تولید نداشته باشند. این عدم توازن اقتصادی منجر به:

• کاهش سرمایه‌گذاری در دامداری.
• کاهش حجم شیر عرضه‌شده به کارخانه‌ها.

9. مشکلات حمل‌ونقل و توزیع شیر خام

در برخی مناطق کشور کمبود تانکرهای حمل شیر و افزایش نرخ حمل‌ونقل باعث شد:

• شیر تولیدی برخی دامداری‌ها به صرفه نباشد که به کارخانه‌ها ارسال شود.
• برخی واحدها موقتاً از مدار تولید خارج شوند.

کمبود شیر خام در پاییز ۱۴۰۴ نتیجه مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اقلیمی، بیماری‌های دامی و مشکلات ساختاری صنعت دامپروری بود. افزایش هزینه نهاده‌ها، فروش دام مولد، تب برفکی، تأخیر در پرداخت مطالبات و کاهش تولید فصلی همگی در کنار هم باعث شدند کارخانه‌های لبنی با کمبود شدید شیر مواجه شوند.